Met zijn nieuwe essay zet Iliass El Hadioui scholen die het, tegen de verwachtingen in, uitzonderlijk goed doen in het licht. En dat is belangrijk. Deze successen mogen er zijn en vaker gevierd worden. In het land van ‘doe maar gewoon’ zijn we dat niet altijd gewend. Bovendien kunnen we veel leren van deze scholen. En tot dat leren nodigt Iliass ons uit in zijn nieuwe essay, dat hij op 30 maart presenteerde tijdens een seminar van De Transformatieve School en Vereniging CVO Rotterdam e.o..
El Hadioui schreef dit essay in reactie op drie signalen uit de onderwijspraktijk. Ten eerste de ervaren spanning tussen kansengelijkheid en onderwijskwaliteit, waarbij scholen het gevoel hebben dat ze moeten kiezen tussen inclusie of hoge prestaties. Ten tweede het hardnekkige binaire denken waarin cognitieve prestaties en vorming (socialisatie en persoonswording) tegenover elkaar worden gezet. En ten derde de constatering dat bewezen effectieve didactische interventies in de praktijk niet altijd het gewenste effect hebben, wat wijst op het belang van de onderliggende schoolcultuur.
Het essay bouwt voort op eerdere thema’s uit zijn werk en verdiept deze op basis van recente ervaringen in de trajecten van de Transformatieve School. Denk aan zijn beschrijving van switchen en klimmen, professionele cultuur en het belang van de coulissenruimte: de professionele ruimte achter de schermen waarin leraren samen betekenis geven aan hun werk. Daarbij benadrukt hij overtuigend het belang van sense of belonging voor studiesucces, ook voor leraren binnen hun team, en het belang van een gedeeld normatief kader.
Scholen die erin slagen om tegen dominante verwachtingen en systeemlogica in goed te presteren, noemt Iliass Zwarte Zwanen. Dit zijn scholen die laten zien dat hoge verwachtingen en hoge onderwijskwaliteit ook mogelijk zijn in contexten van sociale achterstand. Daarmee gaan ze in tegen een dominante systeemlogica waarin prestaties sterk worden verklaard vanuit de context van de leerlingenpopulatie, een logica die ook terug te zien is in hoe binnen het inspectiekader met schoolweging wordt gewerkt. Een begrijpelijke logica, maar het risico bestaat dat daarmee lagere verwachtingen impliciet worden gelegitimeerd en een self-fulfilling prophecy ontstaat.
Theorie en praktijk
Wat ik opnieuw sterk vind aan zijn werk, is dat het niet alleen theoretisch blijft. El Hadioui onderbouwt zijn betoog met concrete voorbeelden uit lesobservaties en gesprekken in de coulissenruimte. Hij laat bijvoorbeeld zien hoe kleine momenten in een les – een docent die een tipping point mist, een leerling die afhaakt, een norm die niet wordt vastgehouden – grote gevolgen kunnen hebben voor de groepsdynamiek en het leerklimaat. Daarmee maakt hij voelbaar hoe cultuur en leiderschap zich in de dagelijkse praktijk manifesteren.
Voor mij springt vooral het laatste hoofdstuk eruit, waarin hij schrijft over leiderschap en professionele cultuur, zonder het al te sterk te hebben over de persoon van de leider. Zijn gedachte van “individualiteit zonder individualisme, collectiviteit zonder collectivisme” is sterk uitgewerkt, herkenbaar en bijzonder relevant voor iedere schoolorganisatie.
Daarmee bedoelt hij volgens mij dat professionals ruimte moeten houden voor eigen stijl, persoonlijkheid en vakmanschap (individualiteit), zonder dat iedereen volledig op zichzelf opereert (individualisme). Tegelijk vraagt een sterk team om gezamenlijke verantwoordelijkheid en gedeelde normen (collectiviteit), zonder dat dit doorslaat in conformisme of in het gezellige warme bad waarin verschillen worden bedekt met de mantel der liefde (collectivisme).
Wat dit concreet vraagt van leiderschap en professioneel handelen in het team, is:
- professionele ruimte te creëren zonder vrijblijvendheid;
- duidelijke normen stellen zonder rigide te worden;
- samenwerking stimuleren zonder uniformiteit af te dwingen;
- en hoge verwachtingen bewaken zonder in controle of afrekencultuur te vervallen.
Wat juist niet werkt: sturen op losse interventies, individueel heldendom of vrijblijvende teamharmonie zonder professionele scherpte.
Wat mij betreft blijft El Hadioui vooral een pleitbezorger voor systeemgericht kijken: naar onderwijs als een sterk samenspel van cultuur, structuur, gedrag, verwachtingen en relaties. Alles hangt met elkaar samen, en in die samenhang ligt volgens El Hadioui de sleutel tot duurzame verbetering. Hij slaagt erin om verschillende visies en accenten onder te brengen in één verhaal en brengt daarmee letterlijk mensen samen. Terecht complimenteerde Gert Biesta hem hier tijdens het seminar van de Transformatieve School in maart mee.
Een kleine kritische reflectie bij zijn gebruik van de term ‘Zwarte Zwaan’.
Hoewel El Hadioui expliciet verwijst naar Nassim Nicholas Talebs begrip Black Swan Event, gebruikt hij het concept anders dan Taleb zelf. Taleb spreekt over onverwachte, impactvolle gebeurtenissen die juist de grenzen van onze voorspelbaarheid blootleggen en een disruptieve uitwerking hebben op het bestaande. Deze gebeurtenissen zijn pas achteraf rationeel te begrijpen. El Hadioui haakt in op het onvoorspelbare en onverwachte. En hij helpt mee om het impactvolle te versterken. Of deze Zwarte Zwanen een disruptieve uitwerking hebben is nog de vraag.
En zodra we zulke uitzonderingen herkennen – en het is nogmaals goed dat El Hadioui ze in het licht zet – ontstaat direct de neiging om ze te analyseren, te definiëren en meetbaar te maken: om ze als het ware te vangen in modellen en succesfactoren. Talebs punt is echter dat een echte zwarte zwaan zich niet volledig laat voorspellen of vastleggen.
Mijn hoop is daarom niet alleen dat we leren van deze scholen, maar ook dat er steeds weer nieuwe “zwarte zwanen” ontstaan: onverwachte vormen van goed onderwijs, nieuwe praktijken en doorbraken die we niet hadden voorzien en die ons opnieuw verrassen. Dat daar ruimte voor blijft.
Daarmee houden we het onderwijs levend, lerend en in beweging.
Kortom: een inspirerend, hoopvol en prikkelend essay dat uitnodigt tot gesprek.
Het essay is te bestellen bij de Uitgeverij van Gennep